Vitamine B1 tekort? Dit zijn de symptomen
Een vitamine B1 tekort komt bij een normaal en gevarieerd voedingspatroon niet snel voor. Toch zijn er situaties waarin het risico duidelijk toeneemt. Denk aan langdurig veel alcohol drinken, ernstige ondervoeding, aanhoudend braken of problemen met de opname van voedingsstoffen.
De eerste klachten zijn vaak weinig specifiek. Vermoeidheid, minder eetlust of prikkelbaarheid kunnen tientallen andere oorzaken hebben. Bij een ernstiger tekort verandert dat beeld. Dan kunnen zenuwklachten, spierzwakte, problemen met lopen en in ernstige gevallen hartklachten of hersenproblemen ontstaan.
Welke symptomen passen daadwerkelijk bij een vitamine B1 tekort? En wanneer is het verstandig om verder onderzoek te laten doen? Hieronder zetten we het op een rij.
Wat is vitamine B1?
Vitamine B1 heet ook thiamine en behoort tot de B vitamines. Je lichaam gebruikt thiamine onder meer bij de verwerking van koolhydraten, aminozuren en vetten. De actieve vorm, thiaminedifosfaat, werkt daarbij als hulpstof voor verschillende enzymen die betrokken zijn bij de energiestofwisseling.1
Ook je zenuwstelsel en hersenen zijn afhankelijk van voldoende thiamine. Dat verklaart waarom een ernstig tekort uiteindelijk vooral neurologische klachten kan geven.
Je lichaam heeft maar een kleine voorraad vitamine B1. In een volwassen lichaam zit in totaal ongeveer 25 tot 30 mg thiamine en de vitamine heeft een korte verblijftijd. Je bent daarom afhankelijk van een regelmatige aanvoer via voeding.1
Dat betekent overigens niet dat je meteen een tekort krijgt als je een paar dagen weinig B1 eet. Een klinisch tekort ontstaat meestal wanneer een lage aanvoer samengaat met een langere periode van onvoldoende voeding, verminderde opname of een verhoogd verlies.
Symptomen van een vitamine B1 tekort
Een vitamine B1 tekort kan zich op verschillende manieren uiten. Hoe ernstiger en langduriger het tekort, hoe duidelijker de klachten meestal worden.
De lastigste fase is vaak het begin. Vermoeidheid of weinig eetlust doet niet direct een belletje rinkelen bij vitamine B1. Pas bij zenuwklachten of duidelijke neurologische verschijnselen wordt het beeld kenmerkender.1,2
| Mogelijk symptoom | Wat kun je merken? |
|---|---|
| Minder eetlust | Minder trek en soms onbedoeld gewichtsverlies |
| Vermoeidheid en zwakte | Minder energie, lichamelijke zwakte en sneller uitgeput zijn |
| Prikkelbaarheid of verwardheid | Veranderingen in stemming, concentratie of helder denken |
| Tintelingen of gevoelloosheid | Vooral klachten in voeten, benen, handen of armen |
| Spierzwakte | Minder kracht en bij een ernstig tekort problemen met lopen |
| Problemen met zien | Wazig zien of andere klachten door aantasting van de oogzenuw |
| Misselijkheid en braken | Kunnen voorkomen bij een ernstiger tekort en houden het tekort soms juist in stand |
| Verwardheid of delirium | Een alarmsignaal dat onder meer kan voorkomen bij Wernicke encefalopathie |
Vroege klachten
Minder eetlust kan een van de eerste signalen zijn. In experimenteel onderzoek naar thiaminetekort is gezien dat een tekort invloed kan hebben op systemen in de hersenen die betrokken zijn bij voedselinname.3
Ook vermoeidheid, algemene zwakte, concentratieproblemen en prikkelbaarheid kunnen vroeg optreden. Het probleem is meteen duidelijk: geen van deze klachten is specifiek voor vitamine B1. Ben je een tijdje moe, dan betekent dat dus niet automatisch dat je thiamine te laag is.
De context telt. Iemand die gevarieerd eet en verder gezond is, heeft een heel ander risico dan iemand die weken nauwelijks kan eten of langdurig veel alcohol gebruikt.
Tintelingen, gevoelloosheid en andere zenuwklachten
Bij een langer bestaand tekort kunnen de zenuwen beschadigd raken. Klachten beginnen vaak in de benen en voeten en kunnen later ook de handen en armen treffen. Denk aan tintelingen, een branderig gevoel, minder gevoel, spierzwakte of problemen met reflexen.2
Dit wordt perifere neuropathie genoemd. Vitamine B1 is niet de enige voedingsstof waarvan een tekort neuropathie kan veroorzaken. Ook tekorten aan andere vitamines kunnen zenuwklachten geven. Zelf op basis van tintelingen bepalen welke vitamine ontbreekt is daarom geen betrouwbare aanpak.
In zeldzame gevallen kan een ernstig tekort ook de oogzenuw aantasten. Dat kan wazig zien en uiteindelijk verminderd gezichtsvermogen veroorzaken.6
Ernstig tekort: beriberi en Wernicke encefalopathie
Bij een ernstig vitamine B1 tekort kunnen twee klassieke ziektebeelden ontstaan: beriberi en Wernicke encefalopathie.
Droge beriberi treft vooral het zenuwstelsel. Daarbij kunnen gevoelsstoornissen, spierzwakte, problemen met bewegen en verlies van reflexen ontstaan.1,2
Natte beriberi heeft vooral invloed op hart en bloedsomloop. Een ernstig tekort kan onder meer leiden tot een snelle hartslag, vochtophoping en hartfalen.1
Wernicke encefalopathie is een acute neurologische aandoening door een ernstig tekort aan thiamine. Verwardheid, problemen met lopen en afwijkingen aan de oogbewegingen behoren tot de klassieke kenmerken. Niet iedereen heeft alle drie de symptomen tegelijk, waardoor de aandoening gemakkelijk gemist kan worden.8
Zonder tijdige behandeling kan blijvende hersenschade ontstaan en kan het beeld overgaan in het syndroom van Korsakoff. Dat gaat onder meer gepaard met ernstige geheugenproblemen.1,8
Plotselinge verwardheid, ernstige coördinatieproblemen of neurologische klachten bij iemand met een duidelijk risico op een thiaminetekort zijn daarom geen klachten om zelf met een vitaminepil te behandelen. Daar is snel medische beoordeling voor nodig.
Wat veroorzaakt een vitamine B1 tekort?
Alleen te weinig vitamine B1 eten is één mogelijke oorzaak. In Nederland ontstaat een tekort vaker doordat meerdere factoren tegelijk spelen. Iemand eet bijvoorbeeld weinig én neemt door alcoholgebruik of een aandoening minder thiamine op.
| Risicofactor | Waarom neemt het risico toe? |
|---|---|
| Langdurig veel alcohol | Alcohol kan de opname en verwerking van thiamine verstoren en gaat vaak samen met minder goede voeding |
| Ernstige ondervoeding | Er komt langere tijd onvoldoende vitamine B1 binnen |
| Langdurig braken | De voedingsinname neemt af en bestaande voorraden raken sneller uitgeput |
| Maag of darmproblemen | De opname van voedingsstoffen kan verminderd zijn |
| Maagverkleinende operatie | Na bariatrische chirurgie kunnen opnameproblemen en een lage voedingsinname samen optreden |
| Bepaalde medicijnen | Sommige middelen kunnen het verlies of de verwerking van thiamine beïnvloeden |
Alcohol is een belangrijke risicofactor
In westerse landen is langdurig overmatig alcoholgebruik een van de bekendste oorzaken van een ernstig vitamine B1 tekort. Alcohol kan de opname vanuit de darm verminderen, de voorraad in de lever beïnvloeden en de omzetting naar de actieve vorm verstoren.1
Daar komt vaak nog iets bij: mensen met een ernstige alcoholstoornis eten soms weinig of zeer eenzijdig. De aanvoer daalt dus op hetzelfde moment dat het lichaam minder efficiënt met de beschikbare thiamine omgaat.
Problemen met eten of opname
Een tekort kan ook ontstaan zonder alcohol. Ernstige ondervoeding, langdurig braken en aandoeningen van het maag darmstelsel kunnen het risico verhogen.
Ook na bariatrische chirurgie moet hier aandacht voor zijn. Vooral aanhoudend braken en een lage voedingsinname na een operatie kunnen ervoor zorgen dat een tekort in relatief korte tijd ernstig wordt.1,2
Misselijkheid en braken zijn daarbij verraderlijk. Ze kunnen het gevolg zijn van een thiaminetekort, maar kunnen een tekort ook veroorzaken of verergeren doordat je steeds minder voeding binnenhoudt.7
Hoe wordt een vitamine B1 tekort vastgesteld?
Heb je één klacht uit de tabel hierboven? Dan heeft willekeurig vitamine B1 laten prikken meestal weinig zin. Een arts kijkt eerst naar het hele plaatje: je klachten, voeding, alcoholgebruik, gewichtsverlies, medicijnen, eventuele operaties en andere aandoeningen.
Laboratoriumonderzoek kan onderdeel zijn van de beoordeling, maar thiaminestatus is lastiger te meten dan bijvoorbeeld vitamine D. De hoeveelheid vrij thiamine in het bloed geeft niet altijd goed weer hoeveel thiamine functioneel beschikbaar is in de weefsels.1
Er bestaan daarom verschillende manieren om de status te beoordelen. Daarbij kan bijvoorbeeld worden gekeken naar thiamine afhankelijke enzymactiviteit of andere maten van thiaminestatus. Welke test geschikt is, hangt af van de klinische situatie.
Bij een sterk vermoeden van een ernstig tekort of Wernicke encefalopathie kan snelle behandeling belangrijker zijn dan wachten op alle laboratoriumuitslagen.7,8
Hoe wordt een vitamine B1 tekort behandeld?
De behandeling hangt af van de ernst en de oorzaak. Een mild tekort door onvoldoende voeding vraagt iets anders dan acute neurologische klachten bij iemand die langdurig nauwelijks heeft gegeten.
Bij een mild tekort
Wanneer er geen ernstige neurologische klachten zijn, kan een arts orale thiamine adviseren en tegelijk kijken naar de oorzaak van het tekort. Ook het voedingspatroon moet worden hersteld. Alleen een supplement nemen terwijl iemand nauwelijks blijft eten, lost het onderliggende probleem niet op.
Bij een ernstig tekort
Een ernstige thiaminedeficiëntie wordt anders aangepakt. Bij een vermoeden van Wernicke encefalopathie wordt thiamine doorgaans via een injectie of infuus toegediend, omdat snel voldoende thiamine beschikbaar moet zijn.1,7
De precieze dosering en behandelingsduur verschillen per situatie en medische richtlijn. Dat hoort bij een arts en is geen geschikte situatie voor zelfbehandeling met een vitamine B complex.
Hoe eerder een ernstig tekort wordt herkend, hoe beter. Sommige neurologische klachten kunnen verbeteren na behandeling, terwijl schade na een langdurig tekort ook blijvend kan zijn.1,2
Hoeveel vitamine B1 heb je nodig en waar zit het in?
Voor gezonde mensen is voorkomen gelukkig een stuk eenvoudiger dan behandelen. Vitamine B1 zit in verschillende alledaagse voedingsmiddelen en met een gevarieerd voedingspatroon krijgen de meeste mensen voldoende binnen.
In Nederland wordt de aanbevolen hoeveelheid thiamine gekoppeld aan je energie inname. Voor volwassenen geldt 0,1 mg per megajoule energie. Iemand die ongeveer 2.000 kilocalorieën per dag gebruikt, komt daarmee uit op ongeveer 0,8 mg vitamine B1 per dag.9
Voeding met vitamine B1
Vitamine B1 vind je onder meer in brood en graanproducten, aardappelen, groente, peulvruchten, vlees, vis en zuivel. Varkensvlees is van nature een relatief goede dierlijke bron.1,9
| Voedingsgroep | Voorbeelden |
|---|---|
| Graanproducten | Volkorenbrood, havermout, volkoren pasta en zilvervliesrijst |
| Vlees | Vooral varkensvlees levert relatief veel vitamine B1 |
| Vis en schaal of schelpdieren | Onder meer forel, tonijn en mosselen |
| Peulvruchten | Bonen en andere peulvruchten |
| Noten en zaden | Onder meer zonnebloempitten |
| Aardappelen en groente | Dragen in kleinere hoeveelheden bij aan de dagelijkse inname |
Thiamine is wateroplosbaar en gevoelig voor verwerking. Een deel kan bijvoorbeeld verloren gaan wanneer voedsel lang wordt verhit of wanneer kookwater wordt weggegooid.1
Voor de meeste gezonde mensen is een apart vitamine B1 supplement niet nodig wanneer de voeding voldoende en gevarieerd is.9 Bij een vastgesteld tekort ligt dat anders. Dan wordt de hoeveelheid afgestemd op de ernst en oorzaak van het tekort.
Alles kort samengevat
- Vitamine B1, of thiamine, is betrokken bij de energiestofwisseling en een normale werking van het zenuwstelsel.
- Je lichaam heeft maar een kleine voorraad thiamine en is daarom afhankelijk van regelmatige aanvoer via voeding.1
- Vroege symptomen van een vitamine B1 tekort kunnen bestaan uit minder eetlust, vermoeidheid, zwakte, concentratieproblemen en prikkelbaarheid.
- Bij een ernstiger tekort kunnen tintelingen, gevoelloosheid, spierzwakte, problemen met lopen en andere neurologische klachten ontstaan.1,2
- Een ernstig tekort kan leiden tot droge of natte beriberi en tot Wernicke encefalopathie.
- Langdurig overmatig alcoholgebruik is een belangrijke risicofactor. Ook ondervoeding, langdurig braken, opnameproblemen en bariatrische chirurgie kunnen het risico verhogen.
- Een tekort wordt niet betrouwbaar vastgesteld door alleen naar één losse thiaminewaarde in het bloed te kijken.1
- Bij een vermoeden van een ernstig tekort is snelle medische behandeling belangrijk.
- Vitamine B1 zit onder meer in graanproducten, vlees, vis, peulvruchten, aardappelen en groente.
- Wie gezond en gevarieerd eet, krijgt normaal gesproken voldoende vitamine B1 binnen.9
