Testosteron: alles wat je moet weten over dit hormoon

Minder zin om te trainen. Slechter herstel. Een libido dat er niet meer is zoals vroeger. Het zijn drie dingen die makkelijk worden afgeschreven als “gewoon drukte” of “ouder worden”, terwijl er vaak één hormoon achter zit waar de meeste mannen weinig van weten.

Wat is testosteron precies

Testosteron is een androgeen, een geslachtshormoon dat bij mannen en vrouwen voorkomt, alleen in heel andere hoeveelheden. Bij mannen ligt de productie een factor tien tot twintig hoger, en dat verschil verklaart meteen waarom het zo nauw verbonden is met typisch mannelijke kenmerken: een diepere stem, meer lichaamshaar, meer spiermassa.

Het hoort bij dezelfde hormoongroep als DHT (dihydrotestosteron), een stof waar testosteron deels in wordt omgezet en die in bepaalde weefsels juist sterker werkt dan testosteron zelf¹.

Waar maakt je lichaam het aan

Bij mannen gebeurt de aanmaak grotendeels in de testikels, aangevuld door de bijnieren. Bij vrouwen zijn dat de eierstokken en de bijnieren. De hoeveelheden verschillen enorm: een man produceert doorgaans 4 tot 10 mg per dag, een vrouw ongeveer 1 tot 2 mg.

Aansturing gebeurt vanuit de hersenen, via wat de HPG-as heet (hypothalamus-hypofyse-gonaden-as). De hypothalamus meet hoeveel testosteron er in je bloed zit en stuurt de hypofyse aan om bij te sturen. Te laag? De hypofyse geeft het signaal om meer aan te maken. Te hoog? Datzelfde systeem remt af². Een elegant mechanisme, zolang er nergens een storing in zit.

Drie vormen van testosteron in je bloed

Niet al het testosteron in je lichaam is even bruikbaar. Het valt uiteen in drie vormen.

• Vastgebonden testosteron (60-80%): gebonden aan het eiwit SHBG, nauwelijks direct beschikbaar voor je cellen
• Losgebonden testosteron (20-40%): gebonden aan albumine, wel toegankelijk maar met wat meer moeite voor je lichaam
• Vrij testosteron (2-3%): direct bruikbaar, en dit is de vorm waar een bloedtest meestal naar kijkt

Dat laatste is belangrijk om te onthouden. Je kunt een volkomen normale totaalwaarde hebben en toch klachten ervaren, als het aandeel vrij testosteron daarbinnen laag uitvalt.

Wat doet testosteron in je lichaam

De rol van testosteron begint al vóór de geboorte. Rond de zevende zwangerschapsweek zorgt het voor de vorming van mannelijke structuren, en in de puberteit stuurt het de bekende veranderingen aan: stemverandering, lichaamsbeharing, spiergroei.

Daarna blijft het invloed houden op een hele reeks processen.

• Spiergroei en herstel na inspanning
• Vetverbranding en de verdeling van vetopslag in je lichaam
• Botdichtheid en -sterkte
• Libido en spermaproductie
• Energieniveau en concentratievermogen
• Stemming en veerkracht onder stress

Dat is meteen waarom een tekort zich zo breed kan uiten. Het is niet alleen een kwestie van minder kracht in de sportschool.

Wat zijn normale testosteronwaarden

Testosteronwaarden dalen geleidelijk vanaf ongeveer je 35e, met een duidelijkere versnelling na het 80e levensjaar³. Referentiewaarden verschillen bovendien per laboratorium, dus zie onderstaande tabel als richtlijn, niet als absolute grens.

Een bloedtest kijkt bij voorkeur naar vrij testosteron, niet naar de totaalwaarde. Vraag daar bij je huisarts specifiek naar als je klachten hebt, want een standaardtest meet dit niet altijd automatisch mee.

Signalen van een laag testosteron

Herken je een aantal van onderstaande punten? Dan is dat een reden om je waarden te laten controleren, niet om het af te doen als vermoeidheid.

• Minder zin in seks
• Aanhoudende vermoeidheid, ook na voldoende slaap
• Verlies van spiermassa of stagnerende progressie in de sportschool
• Toename van buikvet
• Wisselende stemming of prikkelbaarheid
• Slaapproblemen⁴

Oorzaken van een lage testosteronspiegel

Een lage spiegel heeft zelden één duidelijke oorzaak. Vaker is het een optelsom.

Leeftijd. Vanaf je 35e daalt de productie geleidelijk, dat is een normaal proces en geen aandoening op zich.

Overgewicht. Vetweefsel zet testosteron om in oestrogeen. Hoe meer buikvet, hoe sterker dat effect⁵.

Chronische stress. Langdurig verhoogd cortisol werkt de aanmaak van testosteron tegen⁶.

Te weinig slaap. Het grootste deel van de dagelijkse testosteronproductie vindt plaats tijdens diepe slaap. Structureel te kort slapen raakt dus direct de aanmaak.

Alcohol. Vooral in grotere hoeveelheden verstoort het de HPG-as, het aansturingssysteem dat we eerder bespraken.

Medicatie of onderliggende aandoeningen. Denk aan bepaalde antidepressiva, opioïden, of diabetes type 2.

Hoe laat je testosteron testen

Een bloedtest via de huisarts is de meest betrouwbare route. Nuchter en in de ochtend, want dan is de waarde van nature het hoogst en dus het meest representatief.

Vraag altijd specifiek naar vrij testosteron naast de totaalwaarde, en waar mogelijk naar SHBG. Dat laatste eiwit bepaalt namelijk hoeveel van je totale testosteron daadwerkelijk vrij beschikbaar is, en dat is precies het cijfer dat het verschil maakt tussen een waarde die er goed uitziet op papier en hoe je je daadwerkelijk voelt.