Tongkat Ali – Werking, Bijwerkingen en waar te kopen?

Tongkat Ali is een plantenextract dat vooral bekend is geworden als supplement voor testosteron, libido en sportprestaties. Je komt het online nog steeds regelmatig tegen. Toch ligt de situatie in Nederland anders dan bij de meeste kruidensupplementen: producten met Tongkat Ali mogen hier niet worden verkocht.

Dat maakt het extra belangrijk om onderzoek en marketing uit elkaar te houden. Er zijn namelijk wel humane studies naar Tongkat Ali. Sommige resultaten zijn interessant, vooral bij mannen met een laag testosterongehalte of problemen rond seksuele gezondheid. Het bewijs is alleen veel minder sterk dan sommige webshops doen voorkomen.

In dit artikel kijken we naar wat Tongkat Ali precies is, wat we weten over de werking, welke claims redelijk onderbouwd zijn en waarom de verkoop in Nederland verboden is.

Wat is Tongkat Ali?

Tongkat Ali is de gebruikelijke naam voor Eurycoma longifolia, een boomachtige plant die van nature voorkomt in delen van Zuidoost Azië, waaronder Maleisië en Indonesië. Voor supplementen wordt vooral de wortel gebruikt.

De wortel kent een lange geschiedenis binnen traditionele toepassingen in deze regio. Daarbij werd Tongkat Ali onder meer gebruikt rond seksualiteit, vruchtbaarheid en lichamelijke vitaliteit.

Dat traditionele gebruik vertelt alleen nog niet of een supplement ook daadwerkelijk werkt. Daarvoor moeten we naar gecontroleerd onderzoek bij mensen kijken.

Welke stoffen zitten in Tongkat Ali?

De wortel bevat verschillende plantaardige verbindingen. Vooral de zogenoemde quassinoïden krijgen veel aandacht. Eurycomanone is daar een bekend voorbeeld van.

De samenstelling van een extract kan flink verschillen. Een waterextract is niet automatisch vergelijkbaar met een ander extract met dezelfde hoeveelheid milligrammen. De gebruikte grondstof, extractiemethode en standaardisatie bepalen mede wat er uiteindelijk in een capsule terechtkomt.

Dat punt wordt nogal eens vergeten. “200 mg Tongkat Ali” zegt op zichzelf weinig wanneer je niet weet welk extract is gebruikt.

Wat doet Tongkat Ali?

Tongkat Ali wordt aan een lange lijst effecten gekoppeld. Meer testosteron, meer spiermassa, minder stress, een hoger libido en een betere vruchtbaarheid worden allemaal genoemd.

Niet iedere claim staat wetenschappelijk even sterk. Onderstaande tabel geeft een realistischer beeld.

Verhoogt Tongkat Ali testosteron?

Dit is zonder twijfel de bekendste claim. Tongkat Ali wordt dan ook vaak verkocht als natuurlijke testosteron booster.

Er zijn aanwijzingen dat het extract invloed kan hebben op testosteron. Alleen is de context belangrijk.

In een onderzoek onder mannen met klachten passend bij een laat ontstaan tekort aan testosteron kregen deelnemers gedurende een maand een gestandaardiseerd waterextract. Na behandeling lagen de testosteronwaarden bij een groot deel van de mannen weer binnen het normale bereik.¹

Dat klinkt op het eerste gezicht indrukwekkend. Het betekent alleen niet dat een gezonde man met normale testosteronwaarden door Tongkat Ali ineens veel hogere waarden krijgt. Juist dat onderscheid verdwijnt vaak in advertenties.

Een middel dat bij een specifieke groep met lage uitgangswaarden effect laat zien, is nog geen algemene testosteronbooster voor iedere man.

Krijg je er meer spiermassa van?

Hier wordt de stap vaak snel gemaakt: meer testosteron zou meer spiergroei betekenen, dus Tongkat Ali zou ook spiermassa moeten verhogen. Zo simpel kunnen we het niet stellen.

Er is een klein onderzoek waarin veertien mannen een krachttrainingsprogramma volgden. De groep die Tongkat Ali gebruikte liet een grotere toename van vetvrije massa zien dan de controlegroep.⁵

Veertien deelnemers is alleen bijzonder weinig. Zo’n resultaat is interessant als aanleiding voor vervolgonderzoek, maar onvoldoende om te concluderen dat Tongkat Ali aantoonbaar spiergroei versnelt.

Train je voor spiermassa? Je trainingsvolume, progressieve belasting, energie inname, eiwitten en herstel hebben een veel stevigere onderbouwing.

Tongkat Ali en libido

De traditionele reputatie van Tongkat Ali draait voor een groot deel om seksualiteit. Ook hier bestaat inmiddels enig onderzoek naar.

Een deel van het vroege onderzoek is uitgevoerd bij dieren. Zo werd bij oudere mannelijke ratten een verandering in seksueel gedrag waargenomen na toediening van een extract.² Dat bewijst natuurlijk niet dat hetzelfde effect bij mensen optreedt.

Er zijn wel humane onderzoeken beschikbaar. Een systematische review van gecontroleerde studies vond aanwijzingen dat Tongkat Ali mogelijk invloed heeft op erectiele functie, maar benadrukte ook dat de beschikbare hoeveelheid onderzoek beperkt was.³

Een ander onderzoek bij 109 mannen keek gedurende twaalf weken naar onder meer seksuele gezondheid en kwaliteit van leven. Ook daar werden op enkele uitkomsten verbeteringen gevonden.⁸

De juiste conclusie is dus niet dat Tongkat Ali “erectieproblemen oplost”. Er is een signaal dat interessant genoeg is voor verder onderzoek. Meer niet.

Tongkat Ali en vruchtbaarheid bij mannen

Een minder bekende toepassing is mannelijke vruchtbaarheid.

In een studie bij mannen met onverklaarde vruchtbaarheidsproblemen werd een Tongkat Ali extract gedurende meerdere maanden gebruikt. Tijdens de onderzoeksperiode verbeterden verschillende kenmerken van het sperma en traden zwangerschappen op bij een deel van de stellen.⁷

Ook hier moet je voorzichtig zijn met de interpretatie. Het onderzoek had geen sterke placebogecontroleerde opzet waarmee je kunt aantonen hoeveel van het resultaat daadwerkelijk aan Tongkat Ali te danken was.

Heb je te maken met vruchtbaarheidsproblemen, dan is onderzoek naar de oorzaak veel belangrijker dan zelf experimenteren met een kruidenextract.

Kan Tongkat Ali stress verminderen?

Tongkat Ali wordt soms ook gebruikt met het idee dat het cortisol verlaagt en daardoor helpt om stress te verminderen.

Die claim komt grotendeels voort uit een klein onderzoek onder 63 volwassenen met matige stress. Zij gebruikten vier weken lang dagelijks 200 mg Tongkat Ali extract of een placebo. In de supplementgroep werden veranderingen gezien in cortisol en enkele scores voor stemming en spanning.⁴

Dat is een interessant resultaat. Eén klein onderzoek maakt Tongkat Ali alleen nog geen bewezen middel tegen stress.

Cortisol is trouwens ook niet simpelweg een “slecht” hormoon dat zo laag mogelijk moet zijn. Je lichaam heeft het nodig voor een normale stressreactie, energiestofwisseling en dag en nachtritme.

Tongkat Ali voor sportprestaties

Online zie je Tongkat Ali regelmatig terug in de hoek van fitness, spiergroei en prestatieverbetering. Dat klinkt logisch wanneer een product tegelijkertijd als testosteronbooster wordt verkocht. Het wetenschappelijke bewijs loopt daar alleen niet netjes mee gelijk.

Het onderzoek naar kracht, spiermassa, vermoeidheid en sportprestaties is klein en versnipperd. De eerder genoemde studie bij krachtsporters is bijvoorbeeld veel te klein om Tongkat Ali een bewezen ergogeen hulpmiddel te noemen.⁵

Voor een gezonde sporter is er op basis van deze onderzoeken dus geen stevige basis om een merkbaar verschil in kracht of spiergroei te verwachten.

Hoe snel werkt Tongkat Ali?

Daar bestaat geen goed algemeen antwoord op.

De humane onderzoeken gebruikten Tongkat Ali meestal gedurende meerdere weken of maanden. Een eventueel effect op hormoonwaarden, seksuele gezondheid of stress werd dus niet binnen een paar uur beoordeeld.^1,4,8

Claims dat je na één capsule direct meer energie, testosteron of libido zou moeten voelen, worden niet gedragen door de onderzoeken die hiervoor meestal worden aangehaald.

Welke dosering is onderzocht?

Je ziet online doseringen van enkele honderden milligrammen tot meer dan een gram per dag. Het probleem is dat milligrammen tussen verschillende extracten niet één op één vergelijkbaar zijn.

In humane onderzoeken zijn bijvoorbeeld hoeveelheden van 200 en 300 mg per dag gebruikt.^4,8 Andere onderzoeken gebruikten weer een ander extract of een andere onderzoeksduur.

Daar kunnen we geen veilige aanbevolen dosering voor consumenten uit afleiden. Dat is extra belangrijk omdat Tongkat Ali in Nederland niet als voedingssupplement mag worden verkocht en de veiligheid van het beoordeelde extract niet kon worden vastgesteld.^6,9

Wat zijn de bijwerkingen van Tongkat Ali?

Kortdurende humane onderzoeken melden relatief weinig ernstige bijwerkingen. Dat wordt soms gebruikt als bewijs dat Tongkat Ali veilig zou zijn. Die conclusie gaat te ver.

De meeste onderzoeken duurden slechts enkele weken of maanden en hadden relatief weinig deelnemers. Zeldzame problemen of effecten van langdurig gebruik kunnen in zulke studies gemakkelijk worden gemist.

Het belangrijkste veiligheidsprobleem komt uit de beoordeling van de European Food Safety Authority. EFSA beoordeelde een aanvraag voor een gestandaardiseerd waterextract van de wortel. Daarbij ontstond bezorgdheid over mogelijke genotoxische effecten, oftewel schade aan genetisch materiaal. Op basis van de beschikbare gegevens kon de veiligheid van het extract niet worden vastgesteld.⁶

Zijn er bekende interacties met medicijnen?

Daar is juist opvallend weinig goed humaan onderzoek naar. Lijstjes met allerlei specifieke geneesmiddelinteracties worden online regelmatig herhaald, maar voor veel van die claims ontbreekt degelijk klinisch bewijs.

Dat gebrek aan gegevens is geen bewijs dat interacties niet bestaan. Het betekent dat we ze onvoldoende kennen. Zeker bij een kruidenextract met onduidelijke veiligheid is dat een reden voor extra voorzichtigheid.

Langdurig gebruik

Over langdurig dagelijks gebruik weten we nog minder. De humane onderzoeken zijn simpelweg niet ontworpen om jarenlang gebruik te beoordelen.

Je kunt dus niet vanuit een onderzoek van vier of twaalf weken concluderen dat dagelijks gebruik gedurende jaren veilig is.

Waarom is Tongkat Ali verboden in Nederland?

Tongkat Ali heeft in Nederland niet alleen een waarschuwing op het etiket nodig. Producten met Tongkat Ali mogen hier niet als voedingsmiddel of voedingssupplement worden verkocht.⁹

De reden heeft te maken met de Europese regels voor nieuwe voedingsmiddelen. Tongkat Ali was vóór 15 mei 1997 niet in relevante mate als voedingsmiddel op de Europese markt aanwezig. Daardoor valt het onder de regels voor zogenoemde novel foods.

Zo’n ingrediënt mag pas op de markt komen nadat de veiligheid is beoordeeld en Europese toelating is verleend.

Voor een Tongkat Ali wortel extract is zo’n aanvraag gedaan. EFSA concludeerde tijdens de veiligheidsbeoordeling dat er zorgen waren over genotoxiciteit en dat de veiligheid niet kon worden vastgesteld.⁶ Er kwam daardoor geen Europese markttoelating.

De NVWA heeft daarna ook daadwerkelijk gehandhaafd. Bij controles in Nederland werden producten in beslag genomen en kregen verkopers boetes.⁹

Kun je Tongkat Ali kopen in Nederland?

Niet legaal als voedingssupplement. Een Nederlandse winkel of webshop die een product met Tongkat Ali aanbiedt, handelt volgens de NVWA in strijd met de regels.⁹

Je kunt via buitenlandse websites nog steeds producten tegenkomen. Dat een webshop naar Nederland verzendt, betekent alleen niet dat het product hier is toegestaan of dat de veiligheid is gecontroleerd.

De NVWA raadt consumenten expliciet af om Tongkat Ali via buitenlandse webshops te kopen en te gebruiken.⁹

Dat maakt de vraag “welk merk Tongkat Ali is het beste?” op dit moment eigenlijk eenvoudig te beantwoorden. In Nederland is er geen legaal Tongkat Ali supplement dat we kunnen aanraden.

Hoe sterk is het bewijs voor Tongkat Ali?

Er is meer onderzoek naar Tongkat Ali dan je bij veel exotische kruiden ziet. Tegelijkertijd is de stap van “er zijn studies” naar “het werkt” nogal groot.

Veel humane onderzoeken zijn klein. Sommige onderzoeken richten zich op specifieke groepen, zoals mannen met lage testosteronwaarden of vruchtbaarheidsproblemen. De gebruikte extracten verschillen en de onderzoeksduur is meestal kort.

Voor testosteron, seksuele gezondheid en mogelijk mannelijke vruchtbaarheid zijn er signalen die verder onderzoek rechtvaardigen.^1,3,7,8 Voor spiergroei en sportprestaties is de basis veel magerder. En boven alles staat op dit moment het veiligheidsvraagstuk.

Dat laatste verandert de praktische conclusie nogal. Een supplement kan een interessant werkingsmechanisme hebben en tegelijkertijd niet voldoende veilig zijn om als voedingsmiddel op de markt toe te laten.

Moet je Tongkat Ali gebruiken?

Op basis van de huidige situatie in Nederland: nee.

Niet omdat ieder onderzoek naar Tongkat Ali negatief is. Dat is juist niet het geval. Er zijn interessante resultaten rond testosteron, seksuele gezondheid, stress en vruchtbaarheid.

Het probleem is dat de veiligheid niet voldoende kon worden aangetoond en de verkoop van producten met Tongkat Ali in Nederland verboden is.^6,9

Heb je klachten die je koppelt aan een laag testosteron, libido, erectiele functie of vruchtbaarheid? Dan is het zinvoller om eerst te laten onderzoeken waar die klachten vandaan komen. Een supplement van een buitenlandse webshop vertelt je niets over de oorzaak.

Alles kort samengevat

• Tongkat Ali is de wortel van Eurycoma longifolia, een plant uit Zuidoost Azië.
• Het supplement wordt vooral gebruikt met het doel testosteron, libido, vruchtbaarheid en sportprestaties te beïnvloeden.
• Er zijn positieve onderzoeksresultaten rond testosteron bij mannen met lage uitgangswaarden.¹
• Voor seksuele functie en mannelijke vruchtbaarheid bestaan eveneens interessante aanwijzingen, maar de onderzoeksbasis blijft beperkt.^3,7,8
• Het bewijs dat Tongkat Ali bij gezonde sporters duidelijk meer spiermassa of betere prestaties geeft is zwak.
• Een klein onderzoek vond veranderingen in cortisol en stemming bij volwassenen met matige stress.⁴
• De meeste humane onderzoeken zijn klein en kortdurend. Over langdurig gebruik weten we weinig.
• EFSA kon de veiligheid van een beoordeeld Tongkat Ali wortel extract niet vaststellen vanwege zorgen over mogelijke schade aan genetisch materiaal.⁶
• Tongkat Ali is niet toegelaten als novel food en producten met Tongkat Ali mogen in Nederland niet worden verkocht.⁹
• De NVWA adviseert consumenten om Tongkat Ali ook niet via buitenlandse webshops te kopen of te gebruiken.⁹